در معرفت بعضی امور فلاحت(قرن۱۰ه.ق)
در این که در چه زمانی ساخت کبوتر خانه آغاز شده اطلاعاتی در دست نیست٬ولی با مراجعه به متون تاریخی می توان گفت دست کم این بناها از قرن ۳ و ۴ه.ق ساخته می شده اند٬به عنوان نمونه در کتاب تاریخ بخارا که نوشته نرشخی(قرن ۴ه.ق) است آمده:
"به روزگار ملک الشمس ...وی به دروازه ابراهیم ضیاع های بسیار خرید...و آن را دیوارهای استوار ساخت به مقدار یک میل و اندرون آن کاخی و کبوتر خانه ای ساخت."
در ادبیات فارسی هم به فراوانی از کبوتر خانه یاد شده٬به عنوان نمونه در بیتی از خاقانی آمده:
کعبه ملک است صحن بارگاهش کز شرف
باغ رضوان را کبوتر خانه اندر ساختند
هدف از ساخت کبوتر خانه نه تنها جمع آوری فضولات آن برای حاصل خیزی زمین های کشاورز است٬بلکه در مواردی برای کار در دباغی استفاده می گردد.این فضولات تا قبل از قرن حاضر در زندگی کشاورزان محلی نقشی حیاتی داشته به همین علت کبوتران هم در نگاه آن ها کم و بیش مقدس بوده است.
کبوتر خانه های خوانسار به شکل چهار کنجی یا مستطیلی هستند.عمق پی آن ها بستگی به ابعاد بنا دارد.مصالح ساخت آن ها خشت با ملات کاه گل با پوشش چوبی که بر روی آن لایه ضخیمی گل یا خاک فشرده قرار می گیرد.معمولا سعی شده در محل ورود و خروج کبوتران از آجر استفاده شود ولی به ابعادی که پرندگان شکاری بزرگتر نتوانند از آن عبور کنند.داخل کبوتر خانه نیز تشکیل شده از فضاهای خالی مربع شکل آجری٬جهت لانه گزینی کبوتران٬و تیرهای چوبی جدا از سقف برای نشستن کبوتران و در عین حال جلوگیری از رانش بنا و استحکام بیشتر آن.
برای جمع آوری زلق(کود کبوتر)مکانی مشخص شده که معمولا مشخص نبوده و تنها کسانی که حق استفاده از آن را داشتند جای آن را می دانستند.
امروزه دیگر به علت استفاده زیاد از کودهای شیمیایی دیگر از کود این کبوتر خانه ها استفاده نمی شود.
در خوانسار تاکنون ۷ کبوتر خانه به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسیده اند به نام های:
علی بابا٬محمد باقر سلطانی٬حاج علی سلطانی٬حاج ابوالفضل شهریاری٬حاج میرزا قودجانی٬امیر آقا و کبوتر خانه خسروی که تمامی این کبوترخانه ها به غیر از کبوترخانه خسروی که در دوره پهلوی درست شده٬مربوط به اواخر قاجار هستند.
شب یلدا را به شما دوستان٬هم میهنان و به ویژه هم شهری های عزیز٬تبریک می گویم.۲-سال۱۲۶۸.آجودان باشي
۳-سال۱۲۷۲.محمد ابراهيم خان يزدي
۴-سال۱۲۷۵.شاه زاده احمد ميرزا
۵-سال۱۲۸۱.محمد حسن خان پيش خدمت خاصه
۶-سال۱۲۸۳.محمد ناصر خان ظهير الدوله
۷-سال ۱۲۸۵.حاج علي خان اعتماد السلطنه
۸-سال۱۲۸۷.عبدالعلي خان اديب الملك پيش خدمت خاصه
۹-سال۱۲۹۰.نواب محمد ميرزا
۱۰-سال۱۲۹۳.نواب والا نصرت الدوله(علاوه بر اين دو شهر حاكم همدان٬ملاير٬توسركان٬نهاوند٬بروجرد و عراق نيز شدند و به لقب فرمانفرمايي ملقب گرديدند.)
۱۱-سال۱۲۹۵.حكمراني اين دو شهر را ضميمه حكمراني اصفهان كرده و به شاهزاده ظل السلطان سپردند.
در کتاب های تاریخی هم ذکری از این بنا نشده است.با ابن وجود در کتاب آقای ماکسیم سیرو که به نام راه های باستانی اصفهان است٬ اشاراتی به ابن بنا در منطقه تیدجان شده که در اینجا ذکر می شود:
"در وسط گردنه در سمت جاده جدید یک پناهگاه سنگی خشک دیده می شود که بنا به گفته ساکنان محل جای یک آتشگاه را نشان می دهد.در یک خط الراس سنگی دیگر (چند دقیقه بالا رفتن دارد)به طوری که مشهود است کارهایی انجام شده معذلک چیزی باقی نمانده تا به طور قطع وجود یک پرستشگاه زردشتی را ثابت کند.روایات شفاهی٬دسترس بودن محل که از روستا و جلگه مجاور به خوبی دیده می شود ٬عادتی که سکنه آنجا به پیروی از نیاکان خود به گردش شبانه در آن محل دارند٬ما را وادار می کند که صحت این نام گذاری را بپذیریم."
بر اساس گفته های آقای ماکسیم سیرو این بنا به احتمال در حوالی بهشت فاطمه قرار داشته است ولی دیگر اثری از آن باقی نمانده است٬با این وجود هنوز امید است روزی پیدا شود.
شاعری زین مثنوی مقصود نیست
بت پرستی بت گری مقصود نیست
هندی ام از پارسی بیگانه ام
ماه نو باشم تهی پیمانه ام
حسن اندر بیان از من مجو
خوانسار و اصفهان از من مجو
گرچه هندی در عذوبت شکر است
طرز گفتار دری شیرین تر است
به همین منظور سعی کردم اسامی این شاعران و در صورت ممکن زندگی نامه آنها را جمع آوری کنم.در این جا بخش کوچکی از اسامی این شاعران آورده شده است:
۱-مولانا خضری خوانساری(قرن۱۰ ه.ق)
۲-حسینای صبوحی(قرن۱۱ه.ق)
۳-بابا شوخی(قرن۱۰ه.ق)
۴-میرزا رضا ملقب به نظام الشریعه بدیع(قرن۱۳ه.ق)
۵-مولانا آدینه قلی متخلص به تابعی(قرن۱۰ه.ق)٬هم دوره وحشی بافقی و مشاعره با وی
۶-تصنیفی(قرن۱۰ه.ق)
۷-مولانا علی بیگ حشمتی(قرن۱۱ه.ق)
۸-حقی خوانساری
۹-حافظ سعید الدین عنایت الله خوانساری
۱۰-درویش احمد(هم دوره آقاحسین خوانساری)
۱۱-حکیم زلالی خوانساری(قرن۱۱ه.ق)
۱۲-سرودی(قرن ۱۰ه.ق)٬هم دوره با تابعی و وحشی
۱۳-صدر المشایخ متخلص به اختر(قرن۱۴ه.ق)
۱۴-وهاج خوانساری(عهد ناصری)
۱۵-جواد افسر خوانساری(قرن۱۴ه.ق)
۱۶-مرحوم حسین علی دوستی متخلص به ساعی
۱۷-محمد حسین تسبیحی متخلص به رها
۱۸-ملا حسین ملقب به جناب فرزند ملا رفیع
۱۹-شیخ محمود بن محمد حسن خوانساری متخلص به شهاب
۲۰-یوسف بخشی خوانساری۵-مولانا آدینه قلی متخلص به تابعی(قرن۱۰ه.ق)٬هم دوره وحشی بافقی و مشاعره با وی
