کلثوم ننه کتابی است به زبان پارسی در هزل که توسط آقا جمال خوانساری نوشته شده است. موضوع این کتاب مقابله با اختلافات فقها است و نیز در مورد آداب و رسوم اوباش و زنان بحث می کند. نویسنده فرض کرده است که این مراسم و آداب وحی شیطان است. از دلایل اهمیت این کتاب این است که از معدود کتاب های نوشته شده در مورد آداب و رسوم مردم کوچه بازاری است که بیشتر آن ها از بین رفته اند. این کتاب در ۱۶ باب تنظیم گشته است.
بنا به دو دلیل در این وبلاگ به معرفی این کتاب پرداخته شده است:
۱- نویسنده آن از چهره های سرشناس خوانساری است.
۲- بسیاری از این آداب و رسوم در جامعه خوانسار قدیم وجود داشته است.
در اینجا یکی از باب های کتاب( باب ۱۱ ٬ در بیان تعویذ و چشم زخم) آورده شده است:
" اول مهره های کبود که خوش رنگ باشد. دوم شاخ آهو. سوم ناخن پلنگ٬ و کلثوم ننه گفته که آن شاخ باید به نقره گرفته شود. چهارم مهره ی سفید٬ و این عظیم تر است. پنجم نفس حمار و به قول اصح باید کوچک تر باشد از خرما خرک٬ و بعضی گفته اند که هر چه بزرگ تر باشد بهتر است. ششم پارچه ی کبود که به اتفاق جمیع علما از جمله ی تعویذات جلیله است و خاله جان آقا گفته که باید پارچه ی کبود را در روز چهارشنبه پیش چشم بر بندند. هفتم بابا غوری که آن هم مهره است و این قول احوط است. و از این مقوله بسیار است که ذکر آن ها موجب تطویل کلام است. و بعضی پنبه چهل رنگ گفته اند: و کلثوم ننه گفته که این پارچه پنبه ای باید هر یک از جایی باشد و لازم است که از کسی گرفته باشند که داغ فرزند ندیده باشد و فرزندش مانده باشد٬ و این قول قوتی دارد. هشتم اسپند سوزانیدن٬ بهتر آن است که در غروب آفتاب باشد و اکثر علنما قایلند که باید شنبه خریداری شود و این احوط است و بی بی شاه زینب گفته که هرگاه خواهند اثرش بیشتر باشد به در دکان عطاری روند و بگویند: اسپند داری؟ چون گوید بلی از آن جا بگذرد و در جای دیگر رفته بگیرد و این احوط است. و آداب سوزانیدن اسپند آن است که اگر شب جمعه بسوزانند بهتر است به اعتبار این که تمام بیماری ها رفع شود. و اگر بر کف پا بمالند برای هر علتی٬ آن علت زایل گردد. و در وقت سوزانیدن بگویند: بترکد چشم حساد و حسود٬ برافتد منافق و جهود. و بعد از آن اسم دشمان خود را که داند بگوید. و از سیاهی اسپند٬ بعد از آن که سوخته باشد٬ باید بر کف پا و دست و سر و بینی ایشان کشد شود که تاثیر عظیم دارد.
مسجد جامع در جنوب شرقی شهر خوانسار با سیصد و پنجاه سال قدمت قدیمی ترین مسجد شهر خوانسار با مساحتی حدود سه هزار متر مربع و گچ بری های بسیار نفیس به ویژه در محراب می باشد . این مسجد دارای موقوفات بسیار است . بنای آن را به شهر یار الملک آقا صانع نسبت می دهند و سال اتمام آن در سال 1147ه.ق می باشد . قبل از بنای مسجد جامع مسجدی به نام مسجد چهار راه در این محل وجود داشته و در فاصله کمی از آن در بخش جنوبی مسجد دیگری وجود داشته است به نام مسجد حاج رضا که از بین رفته است. تنها اثر به جای مانده از مسجد چهار راه یک عدد دحًل بزرگ قرآن کریم که بر روی آن جمله وقف مسجد الچهارراه حک شده است و نیز درب شمالی مسجد جامع فعلی می باشد . هم چنین نمونه ای از کاشی های مسجد جامع قبلی (مسجد چهار راه ) شهر در کتاب مکه مکرمه و مدینه منوره به ابعاد 45 در 60 سانتیمتر مربوط به قرن 14 میلادی آورده شده است . درب شمالی مسجد دارای ارزش تاریخی است و دارای منبت های بسیار نفیس است . حوض این مسجد نیز دارای سنگ های قطوری می باشد و آب آن از قناتی به نام قنات گنگ در چند کیلومتری جنوب مسجد تامین می گشته و از جمله موقوفات مسجد می باشد.
بیش از یکصد سال پیش زمین این عمارت توسط مهدی قلی خان از شخصی خسرو نام خریداری شد. در آن موقع قحطی شدیدی در قودجان بود و مهدی قلی خان پس از بنای عمارت به مدت شش ماه دو نانوایی را بنا کرد و در هر ۲۴ ساعت به هر نفر یک نان می داد تا مردم از گرسنگی نمیرند.
در ورودی این بنا از چوب گردو و به صورت یک لته با طرح های پرنده و گل وگیاه در اطراف آن است و وزن بسیاری دارد. نمای خارجی بنا و سقف ایوان با چوب های نقاشی شده پوشیده شده است. در اندرونی عمارت یک حوض پنج ضلعی تقریبا مستطیل شکل دیده می شود. در این بنا سه عمارت وجود دارد که در طبقه اول هر کدام از این ها شش اتاق بزرگ و در طبقه دوم سه اتاق قرار دارد. بنا دارای در و پنجره های چوبی و قوسی شکل با شیشه های رنگی٬ گچ بری های نفیس در سقف٬ بخاری و آینه های دیواری است. داخل حیاط انواع مختلف درختان از قبیل: چنار٬ به٬ آلبالو٬ سیب و... بوده که امروزه تنها یک درخت چنار خشک از آن باقی مانده است. بعد از مرگ مهدی قلی خان عمارت و زمین های آن به ورثه او رسید. ( در حال حاضر تنها دختر وی در قید حیات است که در تهران اقامت دارد)
تا چند سال پیش کشاورزان روستا در زمین های اجاره ای خان کار می کردند. بعد از انقلاب دو برادر به نام های علی و تقی هوشنگی این بنا را خریداری کرده و تا ۱۳ سال پیش به افراد مختلف اجاره می دادند. این بنا در اسفند ۱۳۸۴ و با شماره ۱۵۱۵۸ به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسید.
در زمان های گذشته در خوانسار رسم بر این بوده است که برخی از خانواده ها اعتقاد به خوش قدم یا بد قدم بودن افراد در روز اول عید داشته اند و سعی می کردند در ساعات اولیه تحویل سال افراد خوش قدم و سادات را به خانه خود دعوت کنند و بعد از آمدن آن ها فرد خوش قدم نیز برای تبریک و خوشحالی بچه های آن خانه چندین تخم مرغ رنگ شده به همراه می آورد و سپس تخم مرغ ها را به عنوان هدیه به بچه ها می داد. در مقابل صاحب خانه نیز سعی می کرد در عوض آن یک قباره پارچه یا چیز دیگری به آن فرد هدیه بدهد.هم چنین از سادات نیز به نشانه تبرک مقداری پول به عنوان دشن دریافت می کردند.
یکی دیگر از سنت ها این بود که در چندین روز قبل از عید برخی از زنان خوانساری مشغول تهیه پخت یک نوع شیرینی سنتی به نام حلوا سوهان می شدند که تر کیبات اصلی این شیرینی شامل شیره ی انگور،آرد جوانه گندم و گردو است که آن را نه تنها برای پذیرایی از مهمان ها بلکه در سفره هفت سین به نشانه شیرین کامی قرار می دادند که امروزه نیز تعداد معدودی از خانواده ها هم چنان این سنت قدیمی را حفظ کرده اند.
(برگرفته از وبلاگ خوانسار هاما)
۱- مقبره بابا پیر٬ ش ث(شماره ثبت):۱۱۲۰ ٬قرن ۶و ۷ ه.ق
۲- مسجد جامع خوانسار٬ش ث:۱۱۲۱ ٬قرن ۱۲ه.ق
۳- خانه حقیقت٬ش ث:۱۱۶۸ ٬قاجار
۴- خانه حبیبی٬ش ث:۱۱۷۷ ٬قاجار
۵- خانه صولت الملک٬ ش ث:۱۲۵۰ ٬قاجار
۶- مسجد رئیسان٬ش ث:۷۶۷۲ ٬قاجار
۷- خانه ابهری٬ش ث:۹۰۵۲ ٬قاجار
۸- تپه ویست٬ش ث:۱۰۲۳۶ ٬اشکانی
۹- محوطه تاریخی باغ کل٬ش ث:۱۰۲۳۷ ٬ایلخانی
۱۰- کبوتر خانه علی بابا٬ش ث:۱۳۶۱۱ ٬ اواخر قاجار
۱۱- کبوتر خانه محمد باقر سلطانی٬ش ث:۱۳۶۴۲ ٬اواخر قاجار
۱۲- کبوتر خانه حاج علی سلطانی٬ش ث:۱۳۶۲۴ ٬اواخر قاجار
۱۳- کبوتر خانه حاج ابوالفضل شهریاری٬ش ث:۱۳۶۵۹ ٬اواخر قاجار
۱۴- کبوتر خانه حاج میرزا قودجانی٬ش ث:۱۳۶۶۰ ٬اواخر قاجار
۱۵- کبوتر خانه امیر آقا٬ ش ث:۱۳۶۶۱ ٬اواخر قاجار
۱۶- کبوتر خانه خسروی٬ش ث:۱۳۷۷۴ ٬پهلوی
۱۷- مسجد جامع قودجان٬ش ث:۱۴۱۷۷ ٬صفوی
۱۸- کاروانسرای باقری٬ش ث:۱۴۱۹۰ ٬اوایل قاجار
۱۹- امام زاده سید محمود٬ش ث:۱۴۴۲۶ ٬اواسط قاجار
۲۰- خانه مهدی قلی خان قودجانی٬ش ث:۱۵۱۷۸ ٬اواخر قاجار-اوایل پهلوی
۲۱- خانه جعفری٬ش ث:۱۷۴۶۵ ٬اواخر قاجار
۲۲- خانه سلطانی٬ش ث:۱۸۷۶۸ ٬اواخر قاجار-اوایل پهلوی
۲۳- خانه ضیایی(احمدیان)٬ش ث:۱۸۷۷۷ ٬اواخر قاجار-اوایل پهلوی
