در معرفت بعضی امور فلاحت(قرن۱۰ه.ق)
در این که در چه زمانی ساخت کبوتر خانه آغاز شده اطلاعاتی در دست نیست٬ولی با مراجعه به متون تاریخی می توان گفت دست کم این بناها از قرن ۳ و ۴ه.ق ساخته می شده اند٬به عنوان نمونه در کتاب تاریخ بخارا که نوشته نرشخی(قرن ۴ه.ق) است آمده:
"به روزگار ملک الشمس ...وی به دروازه ابراهیم ضیاع های بسیار خرید...و آن را دیوارهای استوار ساخت به مقدار یک میل و اندرون آن کاخی و کبوتر خانه ای ساخت."
در ادبیات فارسی هم به فراوانی از کبوتر خانه یاد شده٬به عنوان نمونه در بیتی از خاقانی آمده:
کعبه ملک است صحن بارگاهش کز شرف
باغ رضوان را کبوتر خانه اندر ساختند
هدف از ساخت کبوتر خانه نه تنها جمع آوری فضولات آن برای حاصل خیزی زمین های کشاورز است٬بلکه در مواردی برای کار در دباغی استفاده می گردد.این فضولات تا قبل از قرن حاضر در زندگی کشاورزان محلی نقشی حیاتی داشته به همین علت کبوتران هم در نگاه آن ها کم و بیش مقدس بوده است.
کبوتر خانه های خوانسار به شکل چهار کنجی یا مستطیلی هستند.عمق پی آن ها بستگی به ابعاد بنا دارد.مصالح ساخت آن ها خشت با ملات کاه گل با پوشش چوبی که بر روی آن لایه ضخیمی گل یا خاک فشرده قرار می گیرد.معمولا سعی شده در محل ورود و خروج کبوتران از آجر استفاده شود ولی به ابعادی که پرندگان شکاری بزرگتر نتوانند از آن عبور کنند.داخل کبوتر خانه نیز تشکیل شده از فضاهای خالی مربع شکل آجری٬جهت لانه گزینی کبوتران٬و تیرهای چوبی جدا از سقف برای نشستن کبوتران و در عین حال جلوگیری از رانش بنا و استحکام بیشتر آن.
برای جمع آوری زلق(کود کبوتر)مکانی مشخص شده که معمولا مشخص نبوده و تنها کسانی که حق استفاده از آن را داشتند جای آن را می دانستند.
امروزه دیگر به علت استفاده زیاد از کودهای شیمیایی دیگر از کود این کبوتر خانه ها استفاده نمی شود.
در خوانسار تاکنون ۷ کبوتر خانه به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسیده اند به نام های:
علی بابا٬محمد باقر سلطانی٬حاج علی سلطانی٬حاج ابوالفضل شهریاری٬حاج میرزا قودجانی٬امیر آقا و کبوتر خانه خسروی که تمامی این کبوترخانه ها به غیر از کبوترخانه خسروی که در دوره پهلوی درست شده٬مربوط به اواخر قاجار هستند.
این پل در شمال شرقی شهرستان خوانسار٬در مسیر جاده خوانسار گلپایگان٬واقع شده است. این پل بر روی رودخانه خوانسار زده شده و دارای یک چشمه می باشد.
مصالح استفاده شده برای ساخت بنا٬در پی لاشه سنگ با روکشی از سنگ های تراشیده و در بدنه آجر با روکش آجر لعاب دار ٬در مسیر جریان آب٬است.آجرهای استفاده شده به علت ریگ بوم بودن منطقه به ابعاد کوچک تر ۵-۱۸-۱۸سانتی متر ساخته شده اند که این ابعاد در دوره صفویه و درمناطقی با این وضعیت استفاده شده است.
آجرهای استفاده شده در بنا به صورت عرضی یا نره چیده شده اند که به روش رومی معروف است.اکثر پل های ایران با این روش ساخته شده است.
برای جلو گیری از رانش تکیه گاه های قوسی در حین ساخت از مهار چوبی استفاده شده بود.مهار چوبی دارای مقاومت بالایی است که با اتصال به دو کنار قوس نیروی کششی به سمت داخل به وجود می آورد و از حرکت تاق در حین اجرا جلوگیری می نماید.معمولا پس از تاق زنی این مهار چوبی برداشته می شود ولی اگر سازنده بنا به استحکام تاق یا پایه ها اطمینان کافی نداشت آن را نگه می داشت٬ که نمونه آن همین پل ساسون می باشد(لازم به ذکر است تصاویری از پل قبل از تخریب توسط سیل موجود است که استفاده از مهار چوبی را به وضوح نشان می دهد.)
با وجود تخریب پل هنوز بخش هایی از بدنه آن موجود است که دارای تزئین تاق نما می باشد.در این بدنه هنوز آثار داربست بندی بنا حین ساخت به چشم می خورد.
این پل دارای یک سنگ نوشته منحصر به فرد اسلامی به زبان عربی بوده که در آن ائمه اطهار(ع) مدح شده اند.این سنگ نوشته به وضوح نشان می دهد که دست کم بنا از زمان حکومت صفوی به بعد ساخته شده است.لازم به ذکر است که معدودی از پل های ایران دارای سنگ نوشته بوده اند.در برسی که سال گذشته نگارنده در محدوده پل انجام دادم٬ هیچ اثری از این سنگ نوشته با ارزش به دست نیاوردم.
با توجه به نوشته های سفرنامه نویسانی که از این منطقه عبور کرده اند و هم چنین متون تاریخی چنین برداشت می شود که این پل جهت تسهیل در امر رفت و آمد در دو مسیر کاروانی:
۱-گلپایگان٬وانشان٬رحمت آباد٬اصفهان
۲-اصفهان٬رحمت آباد٬ویست٬لرستان٬همدان
ساخته شده بود.پس از عوامل مهم عدم رونق اقتصادی خوانسار تا دوره قاجاریه همین عامل بوده است.احتمالا در اواسط دوره صفوی به جای مسیر دوم از مسیر
اصفهان٬دامنه٬خوانسار٬لرستان٬همدان
استفاده شد و از این زمان به بعد کم کم شاهد شکوفایی خوانسار بودیم.
