کلثوم ننه کتابی است به زبان پارسی در هزل که توسط آقا جمال خوانساری نوشته شده است. موضوع این کتاب مقابله با اختلافات فقها است و نیز در مورد آداب و رسوم اوباش و زنان بحث می کند. نویسنده فرض کرده است که این مراسم و آداب وحی شیطان است. از دلایل اهمیت این کتاب این است که از معدود کتاب های نوشته شده در مورد آداب و رسوم مردم کوچه بازاری است که بیشتر آن ها از بین رفته اند. این کتاب در ۱۶ باب تنظیم گشته است.
بنا به دو دلیل در این وبلاگ به معرفی این کتاب پرداخته شده است:
۱- نویسنده آن از چهره های سرشناس خوانساری است.
۲- بسیاری از این آداب و رسوم در جامعه خوانسار قدیم وجود داشته است.
در اینجا یکی از باب های کتاب( باب ۱۱ ٬ در بیان تعویذ و چشم زخم) آورده شده است:
" اول مهره های کبود که خوش رنگ باشد. دوم شاخ آهو. سوم ناخن پلنگ٬ و کلثوم ننه گفته که آن شاخ باید به نقره گرفته شود. چهارم مهره ی سفید٬ و این عظیم تر است. پنجم نفس حمار و به قول اصح باید کوچک تر باشد از خرما خرک٬ و بعضی گفته اند که هر چه بزرگ تر باشد بهتر است. ششم پارچه ی کبود که به اتفاق جمیع علما از جمله ی تعویذات جلیله است و خاله جان آقا گفته که باید پارچه ی کبود را در روز چهارشنبه پیش چشم بر بندند. هفتم بابا غوری که آن هم مهره است و این قول احوط است. و از این مقوله بسیار است که ذکر آن ها موجب تطویل کلام است. و بعضی پنبه چهل رنگ گفته اند: و کلثوم ننه گفته که این پارچه پنبه ای باید هر یک از جایی باشد و لازم است که از کسی گرفته باشند که داغ فرزند ندیده باشد و فرزندش مانده باشد٬ و این قول قوتی دارد. هشتم اسپند سوزانیدن٬ بهتر آن است که در غروب آفتاب باشد و اکثر علنما قایلند که باید شنبه خریداری شود و این احوط است و بی بی شاه زینب گفته که هرگاه خواهند اثرش بیشتر باشد به در دکان عطاری روند و بگویند: اسپند داری؟ چون گوید بلی از آن جا بگذرد و در جای دیگر رفته بگیرد و این احوط است. و آداب سوزانیدن اسپند آن است که اگر شب جمعه بسوزانند بهتر است به اعتبار این که تمام بیماری ها رفع شود. و اگر بر کف پا بمالند برای هر علتی٬ آن علت زایل گردد. و در وقت سوزانیدن بگویند: بترکد چشم حساد و حسود٬ برافتد منافق و جهود. و بعد از آن اسم دشمان خود را که داند بگوید. و از سیاهی اسپند٬ بعد از آن که سوخته باشد٬ باید بر کف پا و دست و سر و بینی ایشان کشد شود که تاثیر عظیم دارد.
در زمان های گذشته در خوانسار رسم بر این بوده است که برخی از خانواده ها اعتقاد به خوش قدم یا بد قدم بودن افراد در روز اول عید داشته اند و سعی می کردند در ساعات اولیه تحویل سال افراد خوش قدم و سادات را به خانه خود دعوت کنند و بعد از آمدن آن ها فرد خوش قدم نیز برای تبریک و خوشحالی بچه های آن خانه چندین تخم مرغ رنگ شده به همراه می آورد و سپس تخم مرغ ها را به عنوان هدیه به بچه ها می داد. در مقابل صاحب خانه نیز سعی می کرد در عوض آن یک قباره پارچه یا چیز دیگری به آن فرد هدیه بدهد.هم چنین از سادات نیز به نشانه تبرک مقداری پول به عنوان دشن دریافت می کردند.
یکی دیگر از سنت ها این بود که در چندین روز قبل از عید برخی از زنان خوانساری مشغول تهیه پخت یک نوع شیرینی سنتی به نام حلوا سوهان می شدند که تر کیبات اصلی این شیرینی شامل شیره ی انگور،آرد جوانه گندم و گردو است که آن را نه تنها برای پذیرایی از مهمان ها بلکه در سفره هفت سین به نشانه شیرین کامی قرار می دادند که امروزه نیز تعداد معدودی از خانواده ها هم چنان این سنت قدیمی را حفظ کرده اند.
(برگرفته از وبلاگ خوانسار هاما)
