بازخوانی یک سند پیمان در اجرای عدالت در سنه 1323 ه . ق

خسروی، رضوان (مجله وقف میراث جاویدان، سال 1388)

مقدمه

دوران حکومت قاجار در ایران را شاید بدترین دوران حکومتی‏ ایران و در این میان اواخر دوران این حکومت را بدترین وضعیت‏ کشور بتوان به‏حساب آورد.عدم وجود امنیت،بی‏نظمی و اغتشاش، زورگویی مأموران دولتی از سوی و ظلم و زورگویی خوانین محلی از سویی دیگر،دریافت مالیات‏های ناعادلانه چه از سوی مأموران رسمی‏ و چه از سویی خوانین محلی،گرانی،خشکسالی چندین ساله که منجر به قحطی به ویژه در سال‏های 1287 و 1288 گردید همگی دلالت بر زندگی بسیار سخت و آزادهنده دارد.به نحوی که در این خصوص‏ چنین سروده‏اند:

به سالی که آدم‏خوری باب گشت‏                هزار و دویست است و هشتاد و هفت

در سال‏های 1286 تا 1288 که به سال‏های مجاعه معروف است به اندازه‏ای کارد به استخوان مردم‏ رسیده بود که از گوشت حیوانات و چهارپایان و سگ و گربه تغذیه می‏کردند و اکثر افرادی که از مرگ‏ جان به در بردند از شهر و دیار خود متواری شدند و در این میان شهرهای کوچک و آبادی‏ها وضعیتی‏ نامناسب‏تر داشته‏اند.مرحوم حسین واعظزاده که در آن ایام در شهر خوانسار بوده ضمن بیان اوضاع، آورده است که خوانین غالبا با یکدیگر جنگ و منازعه داشته و موقع جنگیدن،تفنگچی‏های کذایی را به خانه‏های مردم بیچاره فرستاده،صاحبان خانه‏ها با فقر عمومی که غالب طبقات جامعه به آن مبتلا بودند مجبور می‏شدند وسایل پذیرای را تهیه نمایند و مردم ناچار بودند با شکنجه و رنج روحی مظالم‏ و تعدیات آنان را تحمل نمایند.مرحوم ملا حسن متخلص به جناب از فضلای اهل منبر و از شعرای‏ چیرده‏دست آن عصر با سرودن مثنوی شیوا و انتقادی تحت عنوان«فقر الاسلام»و انتشار شبانه آن با بیانی شیوا به بیان حقایق عریان پرداخت که در بیداری مردم تأثیری فراوان داشت.درچنین اوضاع‏ و احوای در سال 1323 ق جمعی از سران و بزرگان خوانسار در مجلسی گرد آمده و قسم‏نامه‏ای را در پنج بند تنظیم نموده که در فع‏ ظلم و جور و اجرای عدالت و ایجاد نظم به‏طور متحد اقدام نمایند متنی که بازخوانی آن درپی می‏آید متن قسم‏نامه(سوگندنامه)یاد شده است.

(به تصویر صفحه مراجعه شود) بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الا الی اللّه تصیر الامور1

و بعد به تاریخ لیله غره شهر ذی الحجة الحرام من شهور سنه‏ یک هزار و سیصد و بیست و سه هجری قمری مطابق با هفتم دلو ئیلان ئیل‏2شمسی،عموم اعیان و اشراف و کسبه تجار و رعایا و معتبرین خوانسار حاضر گردیدند و بعد از یاد کردن قسم شرعی‏ در محضر شرع مطاع لازم الاتباع که اسامی هریک با امهار شریفه‏ آنها در فوق و هامش و ظهر ورقه مسجّل شده است و مؤید شرعیه‏ نمودند که از تاریخ حال الی مدت بیست عام‏3شمسی دیگر به نحو مرقوم ذیل:

اولا:در امور مالیات و حقوق دیوان اصلی علی المرسوم و المعمول‏ اصلا،فرعا بنحو اتم و اکمل به هیچ وجه تعلل و تسامح ننمایند و هرگا یله‏4از قانون دفتری و...مطالبه بنمایند بالاتفاق رفع کنند.

ثانیا:اشخاصی که از خارج و داخل وجه باطل و حالات شرارت‏ و هرزگی اساب تعدی و اجحاف نسبت به عموم مردم فراهم بنمایند یا به عنوان معامله،مال مردم را می‏گیرند و خیال رد کردن ندارند یا اینکه بدون سند حسابی و قانون به کسی آویخته شوند به هر نحو بتوانند در رفع آن بکوشند،خود را در محل ممکن الرفع باشد یا منجر به مسافرت شود ول به ضرر زیاد باشد اگرچه ده هزار تومان یا بیشتر باشد متحمل شوند حتی نسبت به اهل،مگر به خلاف احترام حرکتی بشود.

ثالثا:هرگاه خانه کسی را به غیر رضایت صاحب بخواهند حکومتی منزل کند یا سواری به غیر رضایت به خانه مردم ببرند یا فرش و رختخواب و اسباب بخواهند بالاجماع به هر وصف ممکن در مقام برآیند.

رابعا:دیگر آنکه سارق و قطاع الطریق هرگاه معین نشده و احدی در مقام حمایت آنها برآیند حتی المقدور ولو به زحمت و ضرر زیاد و مسافرت باشد به هر وسیله باشد رفع نمایند.

خامس:آنکه هرگاه ضرری بدون وجه شرعی و قانون حساب به احدی از آنها وارد شود عموما

نسبت به حالات آنها متحمل شوند و بعد ذلک درضمن عقد خارج لازم عموما شرط نمودند که هرگاه‏ احدی از این اشخاص مفصله در فقرات خمسه تعلل و مسامحه نمودند ولو به یک دینار باشد سایر حضرات هریک متنفذ مسلط باشند که موازی به صد تومان از اموال او را مجانا و بالاعوض اخذ و استیفا نمایند و صیغه شرعیه جاری و شرایط لازم و صحت متحقق گردید.متوکلا علی اللّه تعالی و کان‏ ذلک له فی تاریخ المرقوم فی المتن.

هامش و امهار

جناب مستطاب حاج شیخ محمد باقر5[مهر:]الواثق باللّه الصمد باقر بن محمد

جناب مستطاب شجاع الذاکرین‏6[مهر:]هو یعلی

جناب حاجی محمد اسمعیل‏7حاج باقر[مهر:]محمد اسمعیل بن محمد باقر

جناب حاجی غلامحسین آقا علی‏[مهر:]الراجی غلام حسین

جناب حاجی علی آقا زاهدی‏[مهر:]نادعلی آعلی زاهد

جناب حاجی محمد رحیم وادشتی‏[مهر:]محمد رحیم

آقا باقی آقا عزیز[مهر:]یا باقر العلوم

جناب حاجی حسن آقا علی‏[مهر:]حسن به علی

جناب حاجی میرزا احمد حاجی فرج اللّه‏[مهر:]الراجی احمد بن‏ فرج اللّه

جناب آقا سید معصوم‏8[مهر:]معصوم الحسینی

جناب حجی محمد هاشم دباغ‏[مهر:]محمد هاشم بن احمد

جناب حاجی میرزا محمد آقا عباس‏[مهر:]اللّهم صلّی علی محمد و آل محمد

جناب حاجی حبیب اللّه حاجی رضا[مهر:]الراجی حبیب اللّه

جناب حاجی محمد اسمعیل حاجی محمد هاشم‏[مهر:]الراجی‏ اسمعیل

جناب حاجی محمد آقا عباس‏[مهر:]محمد بن عباس

جناب آقای حاجی آقا شیخ میرزا محمد[مهر:]محمد حعفر بن محمد

جناب آقای زین العابدین آقا محمد اسمعیل‏[مهر:]زین العابدین بن ابا عبد اللّه

جناب اقای علی اکبر حاجی اسمعیل‏[مهر:]علی اکبر

جناب حاجی محمد علی حاجی علی اکبر[مهر:]جان ز علی محب علی

جناب آقای حسین حاجی محمد حسین‏[مهر:]محمد حسین بن محمد حسن

آقای محمد علی حاجی حبیب اللّه‏[مهر:].[ناخوانا]

حاجی محمد محمد مهدی حاجی حبیب اللّه‏[مهر:]الواثق باللّه محمد مهدی بن حبیب اللّه

حاجی محمد کاظم عصار[مهر:]محمد کاظم

حجی محمد رضا حاجی محمد تقی‏[مهر:]العبد محمد رضا

جناب آقای محمد اسمعیل حاجی جواد[مهر:]محمد اسمعیل

آقای محمد علی آقای محمد اکبر[مهر:]محمد علی

آقای علی اکبر آقا علی اصغر[مهر:]علی اکبر

جناب مستطاب حاجی محمد مهدی آقا عباس‏[مهر:]یا قائم آل محمد

جناب حاجی محمد علی آقا باقر[مهر:]محمد علی

حسین حاجی محمد شفیع‏9،راقم‏[مهر:]صدر المشایخ

جناب آقا اسد اللّه حاجی حبیب اللّه‏[مهر:]الراجی اسد اللّه بن حبیب اللّه

جناب آقا زین العابدین حاجی اسمعیل‏[مهر:]زین العابدین بین اسمعیل

جناب آقا میرزا محد آقا باقر[مهر:]میرزا محمد بن باقر

جناب آقای ابو الحسن‏[مهر:]الراجی ابو الحسن

محمد قاسم بن حاجی اسد اللّه‏[مهر:]الراجی ابو القاسم

جناب آقای سید حسن آقا میر جعفر[مهر:]یا امام حسن عسگری

حاجی محمد حاجی تقی‏[مهر:]الراجی محمد بن محمد تقی

مشهدی عباسعلی آقا حسین‏[مهر:]عباسعلی

آقا غلامرضا آقا میرزا بابا[مهر:]الراجی غلامرضا

جناب مستطاب حاجی میرزا رضا[مهر:]الراجی الی اللّه محمد رضا محمد سعید

آقا علی آقا محمد حسین‏[مهر:]علی آقا محمد حسین

آقای غلامحسین آقا میرزا احمد[مهر:][بالای مهر آرم شیر و خورشید]غلامحسین

آقا محمود حجی فرج اللّه‏[مهر:]محمود

مشهدی علی اصغر اخوی آن‏[مهر:]علی اصغر

جناب حاجی میر علی اصغر[مهر:]علی اصغر موسوی

آقا ابو القاسم آقا محمد ابراهیم‏[مهر:]ابو القاسم

حاجی ابو القاسم آقا احمد[مهر:]ابو القاسم

آقای علی بابا حاجی فاطمه‏[مهر:]موکلم علی،علی بابا

حاجی اسمعیل آقا عبد اللّه‏[بدون مهر]

مشهدی محمد آقا عبد اللّه‏[مهر:]یا محمد بن عبد اللّه

ملا محمد هاشم آقا محمد آقا عبد اللّه‏[مهر:]محمد هاشم بن محمد

حاجی سید کاظم حاجی سید حسین‏[بدون مهر]

کربلایی زین العابدین آقا تقی مالگایی‏10زین العابدین بن تقی

مشهدی محمد مهدی آقا عبد اللّه آقا محراب‏[مهر:]الراجی محمد مهدی بن عبد اللّه

آقای حبیب اللّه آقا رحیم خالو حاجی‏[مهر:]یا حبیب اللّه

آقا میرزا یحی خلف جناب حاجی محمد مهدی‏[مهر:]الراحی یحیی

آقا میرزا حسین حاجی ابو القاسم‏[مهر:]الراجی حسین بن ابو القاسم

آقا میرزا محمود حاجی محمد نصیر[مهر:]محمد بن محمد نصیر

جناب مشهدی علی بابا ابن مرحوم آقای محمد[مهر:]علی بابا[بالای مهر ALIBABA پایین مهر -سال 1320]

حاجی غلامحسین حاجی اسد اللّه‏[مهر:]الراجی غلمحسین بن اسد اللّه

حاجی عبد اللّه وادشتی‏[مهر:]یا ابا عبد اللّه

حاجی علی اکبر حاجی محمد مهدی‏[مهر:]علی اکبرین محمد مهدی

حاجی محمد ابن حاجی رضا[مهر:]محمد

جناب آقای محمد مهدی حجی محمد علی‏[مهر:]الراجی محمد مهدی بن محمد علی

آقای محمد حسن حاجی زین العابدین‏[مهر:]محمد حسن

جناب مستطاب شیخ عبد اللّه شیخ الحرام‏11[مهر:]یا ابا عبد اللّه

مشهدی نصر اللّه جدید تاجر[مهر:]نصر اللّه

حاجی عبد الکریم آقا محمد مهدی‏[مهر:]الراجی عبد الکریم بن محمد مهدی

آقای علی اکبر آقا کاظم‏[مهر:]علی اکبر

آقا محمد صادق کربلایی باقر[مهر:].[ناخوانا]

حاجی فرج حقی‏[مهر:]الراجی فرج اللّه

حاجی محمد جعفر آقا محمد مهدی‏[مهر:]اللّه الغنی،الراجی جعفر

حاجی محمود حاجی عباس‏[مهر:]یا محمود

آقا محمد تقی آقا حسین آقا محمد تقی‏[مهر:]محمد تقی.

پی‏نوشت‏ها:

(1).سوره شوری بخشی از آیه 53،بدانید که به سوی خدا باز می‏گردد کارها.

(2).دلو-ماه یازدهم از بروج دوازه‏گانه مطابق با بهمن‏ماه،ئیلان‏ئیل به معنی سال مار است.

(3).عام به معنای سال است همچون عام الفیل به معنای سال فیل.

(4).یله به معنای آزاد،ول و رها است.

(5).حاج شیخ محمد باقر مشایخی فرزند شیخ میرزا احمد نماینده مردم خوانسار و گلپایگان در دوره اول مجلس شورای‏ ملی(1324 تا 1326 ق)بود و در سال 1353 هـ ق وفات یافت و در قبرستان شرقی خوانسار مدفون است.

(6).ملا علی شجاع الذاکرین از روحانیون صاحب نفوذ و متمول خوانسار بوده است.ایشان در اغتشاشات و کشمکش‏های‏ خوانین محلی در خوانسار بر اثر ضربات وارد بر شکم و فرو رفتن استخوان‏های دنده بر اعما و احشاء در سال 1326 هـ ق‏ وفات یافته و در قبرستان موسوم به قبرستان«پاقلعه»دفن شده است.مرحوم افسر خوانساری در وفات ایشان اشعاری‏ سروده است که ماده تاریخ آن چنین است:

بناله افسر افسرده گفت در فوتش

«علی ز شوق علی گفتی از زمانه ودا»1336

(7).حاج محمد اسمعیل حاج باقی پدر مرحوم آیت اللّه شیخ محمد مهدی فاضل خوانساری از بزرگان شهر خوانسار بوده‏ است.بنابر آنچه در فهرست نسخه‏های خطی مؤسسه علمی فاضل خوانساری،دفتر اول،صفحه 14 آمده است ایشان‏ دستور ساختن گلدسته مسجد آقا اسد اللّه را می‏دهد که در حال حاضر این اثر نوسازی از بین رفت است.مسجد آقا اسد اللّه خوانسار و موقوفات آن در فصل‏نامه وقف میراث جاویدان شماره 41-42 درج شده است.

(8).آقا سید معصوم فرزند حاج میر باقر بنیانگذار حوزه علمیه باقر­العلوم (ع) -مدرسه میر باقری-است.نسبت شریف‏ ایشان (مرحوم حاج میر باقر) با 26 واسطه به حضرت امام علی نقی (ع) می‏رسد فرزندان ایشان اکنون به خانواده‏های‏ میر باقری مشهورند.

(9).مرحوم محمد حسین شفیع متخلص به«اختر»و ملقب به صدر المشایخ از علما،ادبا،خوشنویسان و شعرای خوانسار بود.آن مرحوم علاوه بر موقعیت ممتاز معنوی و روحانی در زمینه شعر و شاعری و خوشنویسی مهارتی تام داشته به‏ گونه‏ای که در گفتن ماده تاریخ او را را همپایه نصر آبادی و آتش اصفهانی دانسته‏اند.ازنظر ادبی آثار پراکنده ایشان شامل‏ اسناد و لوایحی که توسط وی به مناسبت‏های مختلف همچون انشای وقف‏نامه‏ها،اسناد مربوط به تقسیم آب انبار داخل‏ شهر خوانسار،تنظیم اجاره‏نامه‏های موقوفات و غیره از ایشان به یادگار مانده است.انشای این سوگندنامه(قسم‏نامه)نیز به قلم ایشان است.به مناسبت مقام شامخ روحانی و معنوی ایشان در بین مردم،ظل السلطان در ماه شعبان 1313 طی‏ حکمی وی را به لقب صدر المشایخ ملقب کرده است.مرحوم صدر المشایخ در سنه 1336 هـ ق دار فانی را وداع گفت.

ماده تاریخی در وفات خویش سروده است که یک بیت آن چنین است.

اختر برای سال وفات خود بگو

«رفتم چه با ولای علی فاش از جهان»1336

(10).مالگاه،یکی از محله‏های شهر خوانسار که در سمت غرب شهر واقع است.

(11).شیخ عبد اللّه شیخ الحرم-شیخ مولی عبد اللّه پسر شیخ محمد حسین پسر حسین عبد العال خوانساری فریدنی.

بسیاری از فضلا و علما و مدرسان شاگرد او بودند و نزد او شاگردی کردند از جمله آقا جوهر،معلم پسران ناصر الدین‏ شاه قاجار مشهور به آقا باشی معتمد الحرم.بعد از تکمیل درسهایش در قریه شش جوان در فریدن مسکن گزید بعد از وقوع‏ اختلاف در فریدن به تهران مهاجرت نمود و هنگامی که حاج آقا جوهر-معتمد الحرم-بر مهاجرت ایشان اطلاع یافت او را به ناصر الدین شاه معرفی کرد و وی را برای بیان مسائل در حرمش شیخ الحرم قرار داد و پس از آن به شیخ الحرم ملقب‏ شد و او را سرپرست موقوفاتش قرار داد.از معروف‏ترین آثار ایشان رساله سوقان‏نامه در شکایت از مردم زمان و مفاسد رایج در اطراف ناصر الدین شاه قاجار است.او پدر شیخ احمد و شیخ باقر شیخ الحرم است.